İran Devrim Muhafızları, Bahreyn’deki ABD erken uyarı radarını hedef aldığını açıkladı; Washington ve Manama iddiayı henüz doğrulamadı.

İran, Hürmüz Boğazı’nda dört petrol tankerinin patlamalarla hasar gördüğünü bildirdi; açıklama bağımsız kaynaklarca henüz doğrulanmadı.

ABD-İran gerilimi sürerken petrol fiyatları 100 doların altında kaldı; deniz taşımacılığı ve bölgesel enerji güvenliği risk altında.

BAHREYN’DE ABD RADARININ HEDEF ALINDIĞI İDDİASI

Ortadoğu’da İran ile ABD arasındaki askeri gerilim yeniden gündeme geldi. İran Devrim Muhafızları, 13 Kasım Cuma günü Bahreyn’de bulunan ABD’ye ait erken uyarı radar sistemini hedef aldığını duyurdu. İran devlet medyasına yansıyan açıklamada, saldırının ülkenin güneyindeki Hürmüzgan eyaletinde bir telekomünikasyon kulesine düzenlendiği öne sürülen hava saldırısına karşılık gerçekleştirildiği belirtildi.

İran tarafı radar sisteminin imha edildiğini ileri sürdü. Ancak ABD ve Bahreyn yönetimleri, haberin yayımlandığı sırada saldırı iddiasını doğrulayan bir açıklama yapmadı. Bu nedenle radarın vurulduğu ve imha edildiği yönündeki bilgiler bağımsız olarak teyit edilmiş değil.

Bahreyn, ABD Deniz Kuvvetleri’nin 5. Filo karargâhına ev sahipliği yapıyor. Bu nedenle iddia, yalnızca İran-ABD gerilimi açısından değil, Körfez’deki Amerikan askeri varlığının güvenliği bakımından da önem taşıyor.

TRUMP’TAN YENİ SALDIRI AÇIKLAMASI

ABD Başkanı Donald Trump, İran’a yönelik yeni askeri operasyon ihtimalini gündemde tutmayı sürdürüyor. Trump, 12 Kasım’da yaptığı açıklamada İran’ın Amerikan müttefiklerini ve gemilerini tehdit etmesi halinde askeri güç kullanmaktan çekinmeyeceklerini söyledi.

Trump, gerekmesi halinde İran’a yönelik yeni bir operasyonun kısa sürede gerçekleştirilebileceğini belirtti. İran’ın enerji altyapısı ve askeri tesislerinin hedef alınabileceğine ilişkin açıklamaları, Washington’ın askeri seçeneği tamamen dışlamadığını gösteriyor.

Buna karşılık ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM), bölgede yeni bir askeri kuvvet konuşlandırması yapıldığı yönündeki haberleri doğrulamadı. Komutanlık, mevcut askeri konuşlanmada yeni bir değişiklik bulunmadığını bildirdi.

ABD yönetiminin açıklamaları, diplomatik çözüm arayışları sürerken askeri baskının da seçenekler arasında tutulduğunu ortaya koyuyor.

HÜRMÜZ BOĞAZI’NDA TANKER SALDIRILARI SÜRÜYOR

Hürmüz Boğazı’nda ticari gemilere yönelik saldırı ve hasar bildirimleri enerji taşımacılığının güvenliğini tehdit ediyor. İran askeri makamları, 12 Kasım’da yaptıkları açıklamada iki gün içinde dört petrol tankerinin patlamalar nedeniyle hasar gördüğünü duyurdu.

İran Devrim Muhafızları Deniz Kuvvetleri, gemilerin uyarılara rağmen yetkisiz güzergâh kullandığını ve deniz mayınlarına çarptığını ileri sürdü. İran devlet medyası, iki tankerin çarşamba, iki tankerin ise perşembe günü hasar gördüğünü aktardı.

Ancak gemilerin kimlikleri, mürettebatın durumu ve olayların İran’ın açıkladığı şekilde gerçekleşip gerçekleşmediği bağımsız kaynaklar tarafından doğrulanmış değil.

Birleşik Krallık Deniz Ticaret Operasyonları (UKMTO) da Birleşik Arap Emirlikleri’ndeki Ras el-Hayme açıklarında bir ticari geminin kimliği belirsiz mühimmatla vurulduğunu bildirdi. Geminin makine dairesinde yangın çıktığı, mürettebatın tahliye edildiği açıklandı. Olayın sorumlusu henüz belirlenmedi.

Reuters’ın aktardığı deniz güvenliği verilerine göre kasım ayının ilk 10 gününde en az 10 gemi saldırılardan etkilendi. Ekim ayında kaydedilen 37 olay ise savaşın başlangıcından bu yana bir aylık dönemdeki en yüksek sayı oldu.

SUUDİ ARABİSTAN’IN PETROL ALTYAPISI DA RİSK ALTINDA

Suudi Arabistan’ın enerji altyapısına yönelik saldırı ve tehditler, Hürmüz Boğazı’ndaki gelişmelerle birlikte bölgesel güvenlik gündeminde yer alıyor.

Suudi Arabistan, ülkenin doğusundaki petrol üretim bölgelerini Kızıldeniz kıyısındaki Yanbu’ya bağlayan Doğu-Batı petrol boru hattının Medine bölgesindeki bir bölümüne yönelik saldırı gerçekleştiğini bildirdi. Saldırı sonrasında çıkan yangının söndürüldüğü, can kaybı veya yaralanma yaşanmadığı ve operasyonlarda kesinti meydana gelmediği açıklandı.

Yemen’deki Husiler ise daha önce Riyad’daki Saudi Aramco binasına yönelik saldırının sorumluluğunu üstlenmişti. Suudi Arabistan Enerji Bakanlığı, Aramco’ya ait idari binanın saldırı girişimi sırasında düşen parçalar nedeniyle sınırlı hasar gördüğünü, olayda can kaybı yaşanmadığını duyurmuştu.

Doğu-Batı petrol boru hattı, Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiğinin aksaması halinde Suudi Arabistan’ın petrol ihracatını Kızıldeniz üzerinden sürdürebilmesi açısından stratejik önem taşıyor. Bu nedenle boru hattı ve Yanbu’daki ihracat tesislerinin güvenliği, küresel enerji arzı bakımından yakından izleniyor.

YEMEN’DE ÇATIŞMALAR VE İNSANİ KRİZ

Yemen’de Husiler ile Suudi Arabistan öncülüğündeki koalisyon arasındaki çatışmalar, bölgesel krizin önemli başlıklarından biri olmayı sürdürüyor. Husi güçlerinin Suudi Arabistan’a yönelik füze ve insansız hava aracı saldırıları, Kızıldeniz ve Bab el Mendeb çevresindeki deniz güvenliği açısından da risk oluşturuyor.

Birleşmiş Milletler İnsani İşler Koordinasyon Ofisi’nin açıkladığı verilere göre ağustos ayının başından bu yana Yemen’de 333 binden fazla kişi çatışmalar nedeniyle yerinden edildi. Yalnızca bir haftada evlerini terk etmek zorunda kalanların sayısının 24 bini aştığı bildirildi.

Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Ofisi’nin doğruladığı verilere göre aynı dönemde 72 sivil hayatını kaybetti, 217 kişi yaralandı. Sağlık tesisleri ve ambulansların da çatışmalardan etkilendiği, bazı bölgelerde sağlık hizmetlerine erişimin zorlaştığı açıklandı.

Taiz başta olmak üzere çatışmaların yoğunlaştığı bölgelerde gıda, içme suyu ve sağlık malzemelerine ulaşmak güçleşiyor. Yardım kuruluşları, sivillerin korunması ve insani yardım sevkiyatlarının güvenli biçimde ulaştırılması çağrısını yineliyor.

ABD-İRAN DİPLOMASİSİNDE KATAR ARABULUCULUĞU

ABD ile İran arasında savaşı sona erdirecek kapsamlı bir anlaşmaya henüz ulaşılmış değil. Katar’ın arabuluculuk girişimleri sürerken tarafların temel talepleri arasındaki görüş ayrılıkları devam ediyor.

Katar Başbakanı ve Dışişleri Bakanı Şeyh Muhammed bin Abdurrahman Al Sani, arabuluculuk çalışmalarının sürdüğünü ve diplomatik çözüm ihtimalinin bulunduğunu açıklamıştı. Ancak İranlı yetkililer, Washington ile doğrudan müzakerelerin başlamadığını ve ABD’den Tahran’ın koşullarına ilişkin açık yanıt beklediklerini bildirdi.

Basına yansıyan Katar arabuluculuğundaki taslakta, ABD’nin İran limanlarına yönelik deniz ablukasını gevşetmesi, İran’ın yurt dışında dondurulmuş varlıklarının bir bölümünün serbest bırakılması ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı denetçilerinin İran’daki nükleer tesislere erişmesi gibi başlıklar bulunuyor.

İran’ın yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stokunun denetimi ve Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması da önerinin önemli konuları arasında yer alıyor. Ancak bu taslak taraflarca kabul edilmiş bir anlaşma niteliği taşımıyor.

Trump ise 13 Kasım’da yaptığı açıklamada İran’la anlaşmanın zorunlu olmadığını belirterek ekonomik baskının sürdürülebileceği mesajını verdi. Bu açıklama, müzakerelerin geleceğine ilişkin belirsizliği koruyor.

ABD’NİN İRAN’A YÖNELİK ABLUKA VE YAPTIRIM POLİTİKASI

Washington yönetimi, İran’ın petrol ihracatını ve askeri tedarik ağlarını sınırlandırmaya yönelik uygulamalarını sürdürüyor. ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı, İran limanlarına yönelik deniz ablukasının devam ettiğini ve abluka talimatlarına uymayan gemilere müdahale edildiğini açıkladı.

ABD yönetimi, İran’ın deniz yoluyla gerçekleştirdiği ticaretin yanı sıra kara sınırları ve Hazar Denizi üzerinden yürüttüğü tedarik bağlantılarını da izlemeyi hedefliyor. Bu kapsamda yeni bir görev gücünün faaliyete geçirildiği ve farklı ABD kurumlarıyla koordinasyon sağlanacağı bildirildi.

ABD Hazine Bakanlığı’nın İran bağlantılı finans, havacılık ve denizcilik ağlarına yönelik yaptırımları da devam ediyor. Washington, yaptırım kapsamındaki şirket ve kuruluşların İran’ın petrol gelirlerini aktarmasına veya askeri tedarik faaliyetlerini kolaylaştırmasına destek verdiğini savunuyor.

Yaptırımların genişlemesi, İran’la ticari ilişkileri bulunan ülkelerdeki şirketler açısından da finansal ve hukuki riskler doğuruyor. Türkiye merkezli şirketlerin uluslararası yaptırım listelerinde yer alması, Ankara açısından ticaret ve bankacılık işlemlerinin dikkatle izlenmesini gerektiren bir gelişme olarak öne çıkıyor.

GAZZE’DE HASTANE SALDIRISI

Gazze’de ateşkes düzenlemesine rağmen İsrail saldırıları ve taraflar arasındaki ihlal suçlamaları sürüyor.

Reuters’ın 12 Kasım tarihli haberine göre İsrail ordusunun Gazze’nin güneyindeki Han Yunus’ta bulunan Nasser Hastanesi’nin ameliyat servisinin yer aldığı binaya düzenlediği hava saldırısında en az altı Filistinli hayatını kaybetti. Yaralı sayısına ilişkin haber kaynakları arasında farklı bilgiler yer aldı.

İsrail ordusu, saldırıda Hamas mensuplarını hedef aldığını ve hastane kompleksinin askeri amaçlarla kullanıldığını ileri sürdü. Hamas ise bu iddiayı reddetti. Hastane personeli, saldırı öncesinde herhangi bir uyarı yapılmadığını bildirdi.

Saldırının ardından hastanenin ameliyat bölümünün hizmet dışı kaldığı açıklandı. Dünya Sağlık Örgütü, sağlık kuruluşlarının korunması ve hastaların güvenliğinin sağlanması gerektiğini vurguladı.

Gazze’de ateşkesin uygulanması, İsrail askerlerinin çekilmesi, silahsızlanma, yeniden imar ve insani yardım erişimi konularında taraflar arasında kapsamlı bir uzlaşma sağlanmış değil.

SURİYE’NİN GÜNEYİNDE İSRAİL ASKERİ HAREKETLİLİĞİ

Suriye’nin güneyindeki Kuneytra bölgesinde İsrail ordusunun askeri faaliyetlerine ilişkin yeni bildirimler geldi. Suriye kaynaklarına göre İsrail güçleri, Bırika köyü yakınlarında ormanlık bir alana topçu atışı gerçekleştirdi. Cebata el-Haşab beldesinde bazı evlere baskın düzenlendiği ve iki kişinin alıkonulduğu da bildirildi.

Olaylara ilişkin İsrail ordusundan ayrıntılı bir açıklama aktarılmadı. Kuneytra ve Dera çevresindeki askeri hareketlilik, Suriye’nin güneyinde güvenlik düzeninin geleceğine ilişkin kaygıları sürdürüyor.

Bölgedeki gelişmeler, İsrail ile Suriye arasındaki sınır güvenliği ve 1974 tarihli Kuvvetlerin Ayrıştırılması Anlaşması’nın uygulanması konularını yeniden gündeme taşıyor.

PETROL FİYATLARI VE ENERJİ PİYASALARI

Ortadoğu’daki askeri gerilim devam ederken petrol fiyatları 100 doların altında işlem görmeyi sürdürüyor. 13 Kasım Cuma günü yayımlanan piyasa verilerinde Brent petrolün varil fiyatı 96 doların üzerinde, ABD Batı Teksas türü ham petrolünün fiyatı ise 89 doların altında kaydedildi.

Fiyatlardaki hareketlilikte ABD-İran arasında diplomatik çözüm ihtimali, küresel petrol stokları ve üretim beklentileri etkili oluyor. Buna karşılık Hürmüz Boğazı’ndaki tanker saldırıları ve Suudi Arabistan’ın enerji altyapısına yönelik tehditler, arz güvenliği üzerindeki baskıyı sürdürüyor.

Hürmüz Boğazı’nda deniz trafiğinin normalleşmesi yalnızca siyasi bir anlaşmaya bağlı değil. Mayın temizleme çalışmaları, gemi sigortası maliyetleri, güvenli güzergâhların belirlenmesi ve armatörlerin bölgeden geçiş kararları da sevkiyatların yeniden düzenlenmesinde belirleyici olacak.

Türkiye açısından petrol fiyatlarının gerilemesi enerji ithalat maliyetleri bakımından olumlu bir gelişme. Ancak deniz taşımacılığındaki risklerin sürmesi, navlun ve sigorta maliyetleri üzerinden enerji ve dış ticaret giderlerini etkilemeye devam edebilir.

TÜRKİYE VE BÖLGESEL DENGELER

Türkiye, İran savaşı ve Körfez’deki çatışmalar karşısında diplomatik temaslarını ve bölgesel güvenlik ilişkilerini sürdürüyor. Ankara açısından Hürmüz Boğazı’ndaki gelişmeler, enerji tedarikinin yanı sıra uluslararası ticaret güzergâhlarının güvenliği bakımından da önem taşıyor.

Türkiye’nin Suudi Arabistan, Katar, Pakistan ve İran’la yürüttüğü diplomatik temaslar, bölgesel gerilimin azaltılması açısından izleniyor. Suudi Arabistan ve Pakistan’la savunma iş birliğinin geliştirilmesi ise Türkiye’nin Körfez güvenliğindeki rolünü güçlendiren başlıklardan biri.

Bununla birlikte Türkiye’nin bölgesel çatışmalara ilişkin tutumu, diplomatik çözüm arayışları ve savunma iş birliği arasında dengeli bir politika yürütülmesini gerektiriyor. İran’a yönelik yaptırımların Türkiye merkezli şirketlere uzanması da ekonomik ilişkiler bakımından dikkatle takip edilmesi gereken bir konu.

BÖLGEDE TAKİP EDİLEN BAŞLICA GELİŞMELER

13 Kasım itibarıyla İran’ın Bahreyn’deki ABD radarını hedef aldığı yönündeki açıklama henüz bağımsız olarak doğrulanmadı. Hürmüz Boğazı’nda dört petrol tankerinin patlamalarla hasar gördüğüne ilişkin İran açıklaması da bağımsız kaynaklarca teyit edilmiş değil.

Yemen’de Husilerin Suudi Arabistan’ın enerji altyapısına yönelik saldırı iddiaları ve Birleşmiş Milletler’in açıkladığı yerinden edilme verileri, çatışmanın askeri ve insani boyutunun sürdüğünü gösteriyor. Gazze’de Nasser Hastanesi’ne düzenlenen saldırı ve Suriye’nin güneyindeki İsrail askeri hareketliliği de bölgesel güvenlik gündemindeki yerini koruyor.

ABD ile İran arasında Katar aracılığında yürütülen diplomatik girişimler devam ediyor. Ancak nükleer program, deniz ablukası, yaptırımlar ve Hürmüz Boğazı’nın güvenliği konularında henüz kapsamlı bir uzlaşma sağlanmış değil.

Petrol fiyatlarının 100 doların altında seyretmesine rağmen deniz taşımacılığı ve enerji altyapısına yönelik riskler ortadan kalkmış değil. Türkiye açısından enerji maliyetleri, ticaret güzergâhları, yaptırımlar ve bölgesel savunma iş birliği önümüzdeki dönemde izlenecek temel başlıklar olmayı sürdürüyor.