Kars Kaleiçi bölgesinin simgesel yapılarından Mazlum Ağa Hamamı, 2021’de tamamlanan restorasyonun ardından yeniden ele alınacak.

Yapının bu kez asıl işlevi olan hamam olarak hizmete açılması için 27 milyon liralık proje hazırlanırken, önceki yatırımın neden bu sonucu sağlayamadığı tartışılıyor.

Tarihi yapının yıllarca işlevsiz kalması, Kaleiçi’nin geleceğine ilişkin planlama kararlarını gündeme taşıyor; yeni harcamanın kalıcı bir sonuca dönüşmesi bekleniyor.

RESTORASYON TAMAMLANDI, İŞLEV SORUNU ÇÖZÜLEMEDİ

PolitiKARS’ın haber kaynaklarından derlediği bilgilere göre; Kars Kaleiçi bölgesinin simgesel yapılarından Mazlum Ağa Hamamı, 2017 yılında başlayan ve üç etap halinde yürütülen çalışmaların ardından 2021 sonunda restore edildi. Ancak tarihi yapı, restorasyonun tamamlanmasına rağmen geleneksel hamam işleviyle hizmete açılamadı. Aradan geçen yılların ardından şimdi aynı yapının yeniden restore edilmesi ve asıl kullanım amacına kavuşturulması için 27 milyon liralık yeni bir proje gündeme geldi.

Bu gelişme, yalnızca tarihi bir yapının yeniden onarılması meselesi değil. Aynı zamanda Kars’ta kültürel mirasın korunması, tarihi alanların kent yaşamına katılması ve kamu yatırımlarının hangi işlevsel hedeflerle planlandığı sorularını da beraberinde getiriyor.

Bir restorasyonun başarısı, yalnızca taş duvarların, kubbelerin ve mimari ayrıntıların onarılmasıyla ölçülemiyor. Yapının hangi amaçla kullanılacağı, bu işlevin teknik açıdan mümkün olup olmadığı, işletme modelinin nasıl kurulacağı ve yatırımın nasıl sürdürüleceği de daha ilk aşamada belirlenmesi gereken unsurlar arasında yer alıyor.

KALEİÇİ’NDE MESELE YALNIZCA BİR HAMAM DEĞİL

Mazlum Ağa Hamamı, Kars Kalesi’nin eteklerinde, Kars Çayı kıyısında yer alan ve kentin tarihsel dokusunu oluşturan önemli sivil mimari örneklerinden biri. Osmanlı döneminde inşa edilen yapı, Kaleiçi’nin geçmişteki sosyal yaşamını, su kültürünü ve geleneksel kent düzenini yansıtan simgesel değerler taşıyor.

Ancak Kaleiçi gibi tarihsel katmanları yoğun bir bölgede koruma politikası, tek tek yapıların restorasyonuyla sınırlı tutulamaz. Tarihi yapıların birbirleriyle, sokaklarla, kamusal alanlarla, ulaşım bağlantılarıyla ve çevrede yaşayan insanların gündelik ihtiyaçlarıyla birlikte değerlendirilmesi gerekiyor.

Bir yapının restore edilmesi, çevresindeki tarihsel dokunun kendiliğinden canlanacağı anlamına gelmiyor. Yapının kullanım amacı belirlenmediğinde, çevresiyle ilişkisi kurulmadığında ve düzenli işletilmesini sağlayacak model oluşturulmadığında, fiziksel olarak onarılmış bir bina kent yaşamının dışında kalabiliyor.

Mazlum Ağa Hamamı’nın yıllarca hamam olarak kullanılamaması, bu açıdan Kaleiçi’ndeki koruma ve işlevlendirme yaklaşımının yeniden değerlendirilmesini gerektiriyor.

ÖNCEKİ RESTORASYONDA İŞLEV NEDEN ÇÖZÜLEMEDİ?

2017-2021 dönemindeki restorasyon sürecini inceleyen akademik bir araştırmada, Mazlum Ağa Hamamı’nın su iletim altyapısının ciddi ölçüde tahrip olması nedeniyle yeniden hamam olarak kullanılmasının mümkün olmadığı belirtiliyor. Araştırmada, yapının sosyal, kültürel ve turistik faaliyetler için değerlendirilmesi de ele alınıyor.

Bu tespit, konunun yalnızca işletme tercihiyle açıklanamayacağını gösteriyor. Hamamın özgün işlevine dönebilmesi için gerekli altyapının neden ilk restorasyon sürecinde tamamlanmadığı, o dönemde hangi teknik seçeneklerin değerlendirildiği ve kullanım kararının hangi gerekçelerle verildiği açıklığa kavuşturulmalı.

Eğer yapının hamam olarak işletilmesi teknik açıdan mümkün değilse, bu durumun restorasyon öncesinde ortaya konulması ve alternatif kullanım senaryolarının buna göre hazırlanması gerekiyordu. Özgün işlevin korunması mümkünse de gerekli altyapı ve işletme koşullarının başlangıçta projelendirilmesi önem taşıyordu.

Şimdi aynı yapının yeniden hamam olarak hizmete açılmasının hedeflenmesi, önceki restorasyonun teknik kapsamı ve kullanım planlaması hakkında yanıtlanması gereken soruları artırıyor.

KAMU KAYNAĞI İKİNCİ KEZ AYNI YAPIYA AYRILIYOR

Yeni proje için açıklanan 27 milyon liralık bütçenin 11 milyon 693 bin 762 lirasının Doğu Anadolu Projesi (DAP) Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı, 15 milyon 306 bin 238 lirasının ise Kars İl Özel İdaresi tarafından karşılanması planlanıyor.

Kamu kaynaklarının tarihi yapıların korunması için kullanılması başlı başına bir sorun değil. Asıl mesele, önceki yatırımla hangi sonucun elde edildiği ve yeni harcamanın hangi eksiklikleri gidereceğinin açık biçimde ortaya konulması.

Mazlum Ağa Hamamı’nın önceki restorasyonunun toplam maliyeti, yeni projede yapılacak işlerin önceki çalışmalardan hangi yönleriyle ayrıldığı ve yeni bütçenin ne kadarının altyapı, ne kadarının yapısal onarım ve donanım için kullanılacağı kamuoyuyla ayrıntılı biçimde paylaşılmalı. Böylece iki yatırımın kapsamı karşılaştırılabilir ve yeni projenin gerekliliği somut veriler üzerinden değerlendirilebilir.

Mevcut bilgiler, yeni harcamanın tek başına hukuken kamu zararı oluşturduğunu söylemek için yeterli değil. Bununla birlikte, bir yapının restorasyon sonrasında yıllarca amaçlanan işleviyle kullanılamaması ve yeniden büyük bütçeli bir projeye ihtiyaç duyulması, kamu yatırımlarının planlanması ve verimliliği açısından ciddi bir sorgulamayı hak ediyor.

KALEİÇİ İÇİN PARÇA PARÇA DEĞİL, BÜTÜNCÜL PLANLAMA GEREKİYOR

Kars’ta tarihi alanların turizm potansiyelini artırmaya yönelik çeşitli projeler daha önce de gündeme geldi. Kars Valiliğinin 2019 yılında açıkladığı çalışmalar arasında Kars Vadisi, bedesten, sokak iyileştirmeleri, hamam restorasyonları ve kent müzesi gibi birbirini tamamlaması beklenen projeler bulunuyordu.

Bu tür yatırımların kentleşme açısından anlamlı sonuç üretmesi, tek tek projelerin tamamlanmasından çok aralarındaki ilişkinin doğru kurulmasına bağlı. Tarihi yapıların hangi işlevleri üstleneceği, ziyaretçilerin bölge içinde nasıl hareket edeceği, kamusal alanların nasıl kullanılacağı, çevredeki ticari ve sosyal yaşamın nasıl destekleneceği birlikte planlanmalı.

Mazlum Ağa Hamamı örneğinde de yalnızca yapının yeniden restore edilmesi değil, Kaleiçi’nin genel gelişim planındaki yerinin açıklanması gerekiyor. Hamamın açılması çevredeki diğer tarihi yapılarla nasıl ilişkilendirilecek? Bölgenin gündelik yaşamına nasıl katkı sağlayacak? İşletme giderleri nasıl karşılanacak? Yapının düzenli bakımı hangi kurum veya işletme tarafından üstlenilecek?

Bu soruların yanıtları, restorasyonun tamamlanmasından sonra değil, proje hazırlanırken ortaya konulmalı.

YENİ PROJENİN BAŞARISI KALICI KULLANIMA BAĞLI

Yeni restorasyonun ardından Mazlum Ağa Hamamı’nın yılda 50 bin ziyaretçiye hizmet vermesi ve dezavantajlı gruplardan 10 kişinin istihdam edilmesi hedefleniyor. Ancak bu hedeflerin gerçekleşmesi için ziyaretçi sayısı ve istihdam öngörülerinin yanında işletme modelinin, bakım bütçesinin ve hizmet sürekliliğinin de somutlaştırılması gerekiyor.

Kars Kaleiçi bölgesinin simgesel yapılarından Mazlum Ağa Hamamı’nın yeniden hamam olarak hizmete açılması, tarihi mirasın özgün işleviyle yaşatılması açısından önemli bir fırsat olabilir. Fakat bu fırsatın gerçek bir kentleşme kazanımına dönüşmesi, geçmişteki planlama sorunlarının tekrarlanmamasına bağlı.

Kamuoyunun beklediği yalnızca yeni bir restorasyonun tamamlanması değil; önceki yatırımın neden amaçlanan sonucu üretmediğinin açıklanması, yeni harcamanın gerekçelerinin ortaya konulması ve tarihi yapının bu kez uzun vadeli, işleyen bir kullanım düzenine kavuşturulması.