İran ile ABD arasındaki savaşta diplomasi arayışları sürerken Washington, Tahran’ın Hürmüz Boğazı’nı açma teklifini reddetti; yeni temas ihtimali ise tamamen kapanmadı.
Hürmüz’ün yeniden açılması için İran, ABD’nin deniz ablukasını kaldırması ve ekonomik baskıyı hafifletmesi gibi koşullar öne sürerken Washington bu çerçeveyi kabul etmedi.
Petrol fiyatları diplomasi beklentilerinin zayıflamasıyla yeniden yükselirken, Körfez ülkelerinin alternatif ihracat güzergâhlarını artırma çabaları enerji arzındaki baskıyı sınırlamaya çalışıyor.
DİPLOMASİDE YENİDEN BELİRSİZLİK
PolitiKARS’ın haber kaynaklarından derlediği bilgilere göre; İran’ın Birleşmiş Milletler Genel Kurulu sırasında ABD’ye ilettiği öneri, Hürmüz Boğazı’nın yedi gün içinde yeniden açılması ve bölgedeki çatışmaların sona erdirilmesi karşılığında Washington’ın İran limanlarına yönelik deniz ablukasını kaldırması, dondurulmuş İran varlıklarını serbest bırakması ve petrol yaptırımlarını gevşetmesini öngörüyordu.
ABD Başkanı Donald Trump ise 26 Eylül’de İran’ın teklifini reddettiğini açıkladı. Washington’ın öneriye yönelik itirazına rağmen İran tarafı diplomatik çözüm arayışının sürdürülebileceğini bildiriyor. Böylece müzakere kanalı tamamen kapanmazken tarafların başlangıç koşulları arasındaki fark korunuyor.
İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan daha önce BM Genel Kurulu’nda yaptığı konuşmada diplomasiye açık olduklarını belirtmiş, ancak Tahran’ın askeri baskı altında taviz vermeyeceğini vurgulamıştı.
HÜRMÜZ’DE GEMİ TRAFİĞİ ÇOK DÜŞÜK
Hürmüz Boğazı’nda ticari deniz trafiği savaş öncesi seviyelerin çok altında seyrediyor. Reuters’ın 22 Eylül tarihli gemi takip verilerine göre, bir önceki pazartesi günü boğazdan yalnızca iki emtia gemisi geçti. Savaş öncesinde günlük ortalama yaklaşık 125 büyük ticari geminin kullandığı güzergâhta bu rakam ciddi bir daralmaya işaret ediyor.
Takip cihazlarını kapatan gemiler nedeniyle gerçek geçiş sayısının daha yüksek olabileceği belirtiliyor. Bununla birlikte Hürmüz’deki düşük hareketlilik, petrol ve doğal gaz taşımacılığında güvenlik maliyetlerinin ve sigorta risklerinin yüksek kalmasına neden oluyor.
Boğazdaki gemi hareketliliğinin yanında bazı tankerlerin saldırılara maruz kalması da deniz güvenliği açısından ayrı bir risk oluşturuyor. 21 Eylül’de bir tankere isabet eden kimliği belirsiz mühimmat nedeniyle iki mürettebatın yaralandığı bildirildi. Saldırının sorumluluğu kesin olarak belirlenmiş değil.
PETROL FİYATLARI YENİDEN YÜKSELİYOR
Enerji piyasalarında diplomasi beklentisinin zayıflaması yeniden fiyat baskısı oluşturdu. Reuters’ın 27 Eylül tarihli haberine göre ABD-İran görüşmelerindeki belirsizlik ve Trump’ın İran’ın teklifini reddetmesi sonrasında petrol fiyatları yükseldi.
Bununla birlikte Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin ihracatlarını artırması arz tarafındaki baskıyı kısmen azaltıyor. Kpler’ın öncü verilerine göre bölgenin önemli petrol üreticilerinin ham petrol ihracatı Eylül ayında savaşın başlamasından bu yana en yüksek seviyeye çıkarak günlük 12,8 milyon varile ulaştı.
Suudi Arabistan ayrıca Doğu-Batı petrol boru hattını yeniden devreye alarak Hürmüz dışındaki ihracat kapasitesini artırmaya çalışıyor. Bu gelişme, boğazdaki kesintilerin küresel petrol arzına etkisini sınırlamaya yönelik bölgesel çabaların başında geliyor.
ABD’DEN HÜRMÜZ’E ALTERNATİF ALTYAPI ARAYIŞI
Washington ve bölgedeki Arap ülkeleri, Hürmüz’e bağımlılığı azaltacak enerji altyapısının geliştirilmesi için yeni bir yatırım mekanizması üzerinde çalışıyor.
Financial Times’ın aktardığı plana göre ABD, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri dahil bölge ülkeleriyle yaklaşık 10 milyar dolarlık bir başlangıç fonu oluşturmayı öneriyor. Daha geniş bir yatırım platformunun zaman içinde 50 milyar doların üzerine çıkarılması ve yeni boru hatları ile alternatif enerji taşıma güzergâhlarının geliştirilmesi hedefleniyor.
Plan henüz tamamlanmış bir hükümetlerarası anlaşma niteliğinde değil. Teknik görüşmelerin Ekim ayında başlaması beklenirken, bölge ülkelerinin katılım kararında projelerin ekonomik uygulanabilirliği belirleyici olacak.
YEMEN’DEKİ GERİLİM BÖLGESEL RİSKİ ARTIRIYOR
İran savaşıyla bağlantılı bölgesel güvenlik sorunlarının önemli başlıklarından biri de Yemen olmaya devam ediyor. İran destekli Husilerin Suudi Arabistan’a yönelik saldırıları yeniden yoğunlaşırken G7 dışişleri bakanları İran’a Husilere verdiği desteği sona erdirme çağrısı yaptı.
Yemen’de hükümet güçleriyle Husiler arasındaki çatışmalar da sürüyor. ABD merkezli Institute for the Study of War’ın 25 Eylül değerlendirmesine göre Husiler, Taiz ile Aden arasındaki ana kara bağlantısını kesmeye yönelik girişimlerde bulundu; hükümet yanlısı güçler ise bağlantı yolunun kontrolünü korudu.
Birleşmiş Milletler Dünya Gıda Programı ise Yemen’de insani yardım ihtiyacının büyüdüğünü açıkladı. Kuruma göre ülkede 18 milyondan fazla kişi ciddi gıda güvensizliğiyle karşı karşıya ve 2,2 milyon 5 yaş altı çocuk akut yetersiz beslenme sorunu yaşıyor.
YAPTIRIM BASKISI DEVAM EDİYOR
ABD’nin İran’a yönelik ekonomik baskısı diplomatik temaslara rağmen sürüyor. Washington son haftalarda İran’ın finansal ağları, petrol ticareti ve bölgedeki silahlı gruplarla bağlantılı kişi ve kuruluşları hedef alan yaptırımlar uyguladı.
ABD Hazine Bakanlığı 10 Eylül’de İran bağlantılı Hizbullah ve Ketaib Hizbullah finansman ağlarına yönelik yaptırım açıkladı. Bakanlık ayrıca İran’a hizmet sağlayan bir kişi hakkında işlem yaparken İran bağlantılı finansal işlemler için lisans politikasını daha da sıkılaştırdı.
İran’ın petrol gelirleri üzerindeki baskı da devam ediyor. ABD Hazine Bakanlığı daha önce İran petrolünün taşınmasında kullanılan gölge filo, finansal ağlar ve aracı şirketlere yönelik çok sayıda yaptırım uygulamıştı.
BÖLGESEL TABLODA YENİ GELİŞME NE?
28 Eylül itibarıyla en önemli yeni gelişme, İran’ın Hürmüz Boğazı’nı açma karşılığında ABD’den askeri ve ekonomik tavizler istediği teklifin Washington tarafından reddedilmesi oldu. Buna karşın İran diplomasi seçeneğini tamamen kapatmış değil ve arabulucular üzerinden temas ihtimali sürüyor.
Askeri gerilim devam ederken Hürmüz’de ticari geçişler düşük seviyede, Yemen hattındaki çatışmalar sürüyor ve enerji piyasaları diplomasi ile arz güvenliğine ilişkin gelişmelere göre hareket ediyor. Körfez ülkeleri ise alternatif petrol güzergâhlarını ve yeni enerji altyapısını artırarak Hürmüz’e bağımlılığı azaltmaya çalışıyor.
Önemli yeni gelişme var:
Diplomasi açısından İran’ın Hürmüz’ü yeniden açma teklifinin ABD tarafından reddedilmesi, önceki temasların ardından yeni bir belirsizlik oluşturdu. Buna rağmen tarafların arabulucular üzerinden yeniden temas kurma ihtimali tamamen ortadan kalkmış değil.