12 Eylül 1980 askeri darbesinin üzerinden 46 yıl geçti; darbenin ardından Meclis ve hükümet feshedilirken siyasi faaliyetler yasaklandı.
Darbe döneminde 650 bin kişi gözaltına alındı, 230 bin kişi açılan davalarda yargılandı ve 517 kişi hakkında ölüm cezası verildi.
Darbe yönetiminin hazırlattığı 1982 Anayasası yürürlüğe girerken, 12 Eylül döneminin sorumluları yıllar sonra yargı önüne çıkarıldı.
12 EYLÜL SABAHI YÖNETİME EL KONULDU
PolitiKARS’ın haber kaynaklarından derlediği bilgilere göre; 12 Eylül 1980 sabahı Türk Silahlı Kuvvetleri yönetime el koydu.
Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren ve kuvvet komutanlarının oluşturduğu Milli Güvenlik Konseyi, darbenin ardından yayımladığı bildiriyle yönetime el konulduğunu duyurdu.
Türkiye Büyük Millet Meclisi ve hükümet feshedildi, siyasi faaliyetler durduruldu ve ülke genelinde sıkıyönetim uygulaması başladı. TBMM’nin resmi kaynaklarında da 12 Eylül müdahalesiyle siyasi faaliyetlerin bütünüyle yasaklandığı, Meclis ve hükümetin feshedildiği belirtiliyor.
DARBE ÖNCESİNDE ŞİDDET VE SİYASİ KRİZ VARDI
12 Eylül’e giden süreçte Türkiye’de siyasi kutuplaşma, ekonomik sorunlar ve toplumsal şiddet giderek arttı.
1970’li yılların son bölümünde sağ ve sol görüşlü gruplar arasındaki çatışmaların yanı sıra siyasi cinayetler ve kitlesel şiddet olayları yaşandı.
TBMM kayıtlarında, 1980 öncesindeki şiddet ve kargaşa ortamının 12 Eylül darbesiyle birlikte yeni ve uzun süreli bir döneme dönüştüğü ifade ediliyor.
MECLİS FESHEDİLDİ, SİYASİ PARTİLER KAPATILDI
Darbe sonrasında TBMM’nin yasama faaliyetleri sona erdirilirken siyasi partilerin faaliyetleri de durduruldu.
Siyasi parti liderleri ve çok sayıda siyasetçi gözaltına alındı. Başbakan Süleyman Demirel ile dönemin siyasi parti liderleri Bülent Ecevit, Necmettin Erbakan ve Alparslan Türkeş de darbe sonrasında gözaltına alınan siyasi isimler arasında yer aldı.
Sendikaların, derneklerin ve çeşitli demokratik kuruluşların faaliyetleri de durduruldu. Çok sayıda belediye başkanı görevden alındı ve siyasal örgütlenme üzerindeki kısıtlamalar yıllarca devam etti.
650 BİN KİŞİ GÖZALTINA ALINDI
Darbe döneminin en kapsamlı sonuçlarından biri gözaltı, tutuklama ve yargılamalar oldu.
Resmî ve TBMM kaynaklarına göre darbe sonrasında yaklaşık 650 bin kişi gözaltına alındı. Açılan 210 bin davada 230 bin kişi yargılandı.
Yaklaşık 1 milyon 683 bin kişi fişlenirken, 30 bin kişi “sakıncalı” olduğu gerekçesiyle işinden çıkarıldı. Binlerce öğretmen ve üniversite görevlisi de görevlerinden uzaklaştırıldı.
517 KİŞİYE ÖLÜM CEZASI VERİLDİ
12 Eylül döneminde çok sayıda davada ölüm cezası talep edildi.
7 binden fazla kişi hakkında idam cezası istenirken 517 kişi ölüm cezasına çarptırıldı. Bu kişilerden 50’sinin idamı gerçekleştirildi.
İdam edilenler arasında 17 yaşındaki Erdal Eren de bulunuyordu. Eren’in yaşı infaz sürecinde büyütülmüş, 13 Aralık 1980’de Ankara Ulucanlar Cezaevi’nde idam edilmişti.
İŞKENCE VE CEZAEVLERİ DÖNEMİNİN SİMGELERİ OLDU
Darbe sonrasında gözaltı merkezleri ve cezaevlerinde yaşanan kötü muamele ve işkence iddiaları dönemin en tartışmalı başlıkları arasında yer aldı.
TBMM kayıtlarında 171 kişinin işkence sonucunda hayatını kaybettiğinin belgelendiği belirtiliyor. Cezaevlerinde uygulanan baskılar, açlık grevleri ve kötü muamele iddiaları sonraki yıllarda da Türkiye’nin gündeminde kaldı.
Diyarbakır Cezaevi ise 12 Eylül döneminin cezaevi uygulamalarıyla özdeşleşen başlıca yerlerden biri oldu.
1982 ANAYASASI YÜRÜRLÜĞE GİRDİ
Darbe yönetimi tarafından oluşturulan Kurucu Meclis, yeni anayasa hazırlama sürecini yürüttü.
Hazırlanan 1982 Anayasası, 7 Kasım 1982’de yapılan halk oylamasında yüzde 91,37 oranında “evet” oyuyla kabul edildi ve 9 Kasım 1982’de yürürlüğe girdi. Anayasa Mahkemesi’nin resmi kayıtlarında anayasanın kabul tarihi 18 Ekim 1982, Resmî Gazete’de yayımlanma tarihi ise 9 Kasım 1982 olarak yer alıyor.
1982 Anayasası, darbe yönetiminin oluşturduğu siyasal düzenin temel hukuki metni haline geldi. Anayasanın geçici hükümleriyle Milli Güvenlik Konseyi üyelerine ve dönemin yöneticilerine çeşitli güvenceler de getirildi.
DARBECİLER YILLAR SONRA YARGILANDI
12 Eylül darbesinin sorumlularının yargılanmasının önündeki en önemli hukuki engellerden biri, 1982 Anayasası’nın geçici 15. maddesiydi.
Bu madde, Milli Güvenlik Konseyi döneminde alınan kararlar ve yapılan işlemler nedeniyle dönemin yöneticileri hakkında yargı yolu açılmasını engelliyordu.
12 Eylül 2010’daki anayasa değişikliği referandumuyla geçici 15. madde kaldırıldı. Bunun ardından dönemin Genelkurmay Başkanı Kenan Evren ile eski Hava Kuvvetleri Komutanı Tahsin Şahinkaya hakkında dava açıldı.
EVREN VE ŞAHİNKAYA’YA MÜEBBET HAPİS CEZASI
Ankara 12. Ağır Ceza Mahkemesi, 2014 yılında Kenan Evren ve Tahsin Şahinkaya’yı darbeye ilişkin davada ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına çarptırdı; sanıkların yaşı ve bazı indirim hükümleri nedeniyle cezalar müebbet hapse çevrildi.
Karar, 12 Eylül darbesinin sorumlularının Türkiye’de ilk kez yargı önüne çıkarılması bakımından hukuki sürecin önemli aşamalarından biri oldu.
12 EYLÜL’ÜN MİRASI TARTIŞILMAYA DEVAM EDİYOR
12 Eylül 1980 darbesi, Türkiye’nin siyasi kurumlarının yanı sıra hukuk, eğitim, basın, sendikal hayat ve toplumsal yapısı üzerinde uzun süreli etkiler bıraktı.
Darbe döneminde yaşanan gözaltılar, yargılamalar, idamlar, işkence iddiaları ve siyasi yasaklar sonraki yıllarda Türkiye’de demokrasi ve hukuk devleti tartışmalarının başlıca konuları arasında yer aldı.
Aradan geçen 46 yıla rağmen 12 Eylül dönemi, darbenin sonuçları ve toplum üzerindeki etkileriyle Türkiye’nin yakın tarihindeki en önemli siyasal kırılmalardan biri olarak tartışılmaya devam ediyor.